تاریخ و اقتصاد

حال و هوای روز 14 بهمن 57

صفحه نخست روزنامه اطلاعات در روز 14 بهمن ماه سال 1357 به تمامی نشانگر حال و هوای کشور در آن روزهاست. تیتر نخست این روزنامه به خبر تعیین اعضای شورای انقلاب اختصاص داده شده است. آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی در کتاب «صورت مذاكرات شورای انقلاب، جلد 1» چنین نوشته است «... آقای مطهری در مراجعت از سفر پاریس، دستور رهبر عظیم‌الشأن انقلاب را مبنی بر تشكیل شورای انقلاب آوردند.

3 هفته پیش 01:01 - 14 بهمن 1395
ایده بازرگان در باب استبداد و عقب‌ماندگی

مهندس مهدی بازرگان، استبداد در ایران را عامل حفظ عقب‌ماندگی اجتماعی و اقتصادی معرفی و آن را در چهار زمینه بررسی می‌کند. وی معتقد است استبداد چند تاثیر اساسی دارد. از همکاری داوطلبانه اجتماعی جلوگیری می‌کند و مانع انباشت سرمایه، سیستم مدیریت مدرن و تولید کلان می‌شود و از این نظر زمینه عقب‌ماندگی را فراهم می‌کند و راه نفوذ استعمار را باز می‌کند. اشاره اولش کم و بیش در تمام ایدئولوژی‌های کلاسیک سرمایه‌داری لیبرال آمده است. این ایدئولوژی‌ها، اصولا، نه مطلقا، بر این نکته تاکید دارند که دولت به‌طور عام و دولت استبدادی به‌طور خاص، در تناقض با ابتکار و آزادی فردی است و بهتر است که دولت در امور اجتماعی کمتر دخالت کند.

3 هفته پیش 01:01 - 14 بهمن 1395
دومینوی سرنگونی شاه

بختیار پس از رسیدن به نخست‌وزیری به اقداماتی دست زد تا مخالفان را راضی کند. وی در حالی که تصویری از مصدق در پشت سر خود داشت، در تلویزیون سراسری ظاهر شد، از سال‌های فعالیتش در جبهه ملی سخن گفت، اعلام کرد که شاه به زودی برای گذراندن تعطیلات کشور را ترک خواهد کرد و قول داد حکومت نظامی را لغو و انتخاباتی کاملا آزاد برگزار کند. وی طی هفته بعد چند قرارداد تسلیحاتی به ارزش 7 میلیارد دلار را لغو، فروش نفت به آفریقای جنوبی و اسرائیل را متوقف و اعلام کرد که ایران از سازمان سنتو خارج شده است و دیگر ژاندارم خلیج‌فارس نخواهد بود. او همچنین برخی وزرای پیشین را دستگیر و زندانیان سیاسی بیشتری را آزاد کرد؛ وعده داد ساواک را منحل کند؛ دارایی‌های بنیاد پهلوی را ضبط کند و اعلام کرد آیت‌الله[امام] خمینی، «گاندی ایران»، می‌تواند به کشور بازگردد.

3 هفته پیش 01:01 - 14 بهمن 1395
روزنامه «طوفان»؛ بازتاب زمانه

مهدی رستمی

3 هفته پیش 01:01 - 13 بهمن 1395
بازار تهران در روزهای نخست

در سال 1200ه.ق که آغامحمدخان قاجار تهران را به پایتختی برگزید، این شهر از نظر صنعت و تجارت اهمیت چندانی نداشت و مدت‌ها طول کشید تا به لحاظ فرهنگی نیز بر شهرهای دیگر برتری بیابد. این شهر حتی به لحاظ ابنیه نیز توجه کسی را برنمی‌انگیخت، چنان‌که جیمز بیلی فریزر که در سال 1838 تهران را دیده، می‌گوید هیچ بنای عمومی، جز مدرسه و مسجد در این شهر نیست و داخل شهر خرابه بسیار است. او همچنین افزوده که تنها معابر شهر معابر بازار هستند که می‌توان آنها را کوچه نامید. در همان تاریخ تبریز مهم‌ترین مرکز تجارت ایران بود، زیرا عمده‌ترین مراودات تجاری ایران با ممالک دیگر تا 1870م/ 1287ه.ق از طریق این شهر انجام می‌شد. شهرهای دیگر مانند کاشان، اصفهان، یزد و همدان نیز، از لحاظ اقتصادی و فرهنگی در آن زمان بر تهران مزیت داشتند. دکتر پولاک اتریشی می‌نویسد: پیشه‌وران تهران به زحمت از عهده تهیه احتیاجات خود شهر برمی‌آیند.

3 هفته پیش 01:01 - 13 بهمن 1395
دیوند برنت، عکاس روزهای انقلاب 57

دیوید برنت (DAVID BURNETT) عکاس آمریکایی، متولد سال 1948 است.او در کالج کلرادو درس خواند و از 1968 به‌عنوان عکاس آزاد برای مجله‌های معتبر خبری و اجتماعی آمریکا شروع کرد. او عکاس تصویر مشهور کودکان ویتنامی است که بعد از اصابت «بمب ناپالم»، بدون لباس در حال دویدن در یک جاده هستند. برنت دی ماه ۱۳۵۷ به ایران آمد و شاهد سقوط حکومت پهلوی و پیروزی انقلاب بود. او 44 روز در ایران ماند و عکس‌هایی گرفت که در نوع خود هر کدام یک سند تاریخی از آن روزهاست.

3 هفته پیش 01:01 - 13 بهمن 1395
دوران مدرن و عصر بلندمرتبه‌سازی

صلاح‌الدین مفاخری

3 هفته پیش 01:01 - 13 بهمن 1395
خاطـرات پلاسکـو

دکتر غلامحسین تکمیل‌همایون

3 هفته پیش 01:01 - 13 بهمن 1395
گفته‌ها

نواب عالیه امروز را خیال رفتن داشت مانع شدم و قرار شد اول ماه نو تشریف ببرند. هفت دانه بوقلمون داشتیم دو تا را پائیز گذشته روز روشن روباه گرفت و برد خورد. از پنج تای باقی‌مانده یکی را در بهار قراقوش گرفت. چند روز قبل یکی دیگر را باز روباه پارسالی نوش جان کرد. امروز یک دانه نرش را پلو پختیم و بر روباه سبقت گرفتیم. همه را سیر کرد. مدت‌های مدید بود طعم آن به ذائقه من نرسیده بود. واقعا گوشت سینه لذیذی دارد.

3 هفته پیش 01:01 - 12 بهمن 1395
فراموش‌شدگان جامعه و تاریخ

روز 9 بهمن ماه مصادف با 28 ژانویه روز جهانی کمک به جذامیان نام‌گذاری شده است. این بیماری که در ایران به خوره نیز شهرت دارد، برای قرن‌ها جان بسیاری از مردم را می‌گرفت و افراد زیادی را ناچار به گوشه‌گیری از جامعه می‌کرد. با گسترش روند صنعتی شدن، بهبود محیط زندگی و کاهش نسبی فقر از شمار مبتلایان به این بیماری به نحو چشمگیری کاسته شده است.  حدود ٢٥٠ سند درباره جذامی‌ها در اسناد آستان قدس رضوی وجود دارد. حسین سنابادی از جمله پژوهشگرانی است که در سال‌های اخیر با بهره‌گیری از این اسناد و انجام پژوهش‌های میدانی از جمله مصاحبه با جذامیان و افراد مرتبط با جذام‌خانه‌ها کوشیده است تا مانع از فراموش شدن تاریخ این بخش از مردم شود. حاصل پژوهش‌های وی در کتابی با عنوان «آستان قدس رضوی و موقوفه محراب خان با تکیه بر اسناد جذامیان» چاپ و منتشر شده است. در زیر به بخشی از یافته‌های پژوهش وی اشاره می‌کنیم.

3 هفته پیش 01:01 - 12 بهمن 1395
موتور محرک انقلاب 57

«طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران» عنوان کتابی از علی بنو عزیزی و احمد اشرف است. این کتاب با ترجمه سهیلا ترابی‌فارسانی در سال 1387 از سوی نشر نیلوفر منتشر شد. كتاب در 6 فصل تنظیم شده است. سه مقاله نخست به بررسی طبقات اجتماعی ایران در سه دوره تاریخ میانه، دوران قاجاریه و دوران پهلوی می‌پردازد. مقاله چهارم به نقش ارتباط بازار-روحانیت در جنبش‌های اعتراضی یك قرن گذشته در ایران پرداخته است. مقاله پنجم نقش طبقات اجتماعی در انقلاب را مورد بررسی قرار داده و آخرین مقاله كتاب هم به انقلاب سفید و اصلاحات ارضی و نیز مساله مبارزه برای زمین در طول انقلاب پرداخته است.  این پژوهش با توجه به نظریه «ماکس و‌بر» هم به طبقات و هم به گروه‌های اجتماعی توجه دارد. اشرف حضور طبقه خرده‌بورژوا (اصناف و بازاریان) در انقلاب 57 را برآیند یك ستیز طبقاتی صرف نمی‌داند و موتور محرك انقلاب را نه طبقه خرده‌بورژوا كه روحانیت می‌داند.

3 هفته پیش 01:01 - 12 بهمن 1395
زمستان 57، اعتصاب کارکنان شرکت نفت و اعلامیه امام‌( ره)

عبدالرحمن مناوی که از سال۸۳ تا ۸۵ مدیر امورمالی شرکت ملی مناطق نفت‌خیز بوده است در خاطراتش می‌گوید: «در آبادان چون بیشتر کارمندها قدیمی و از بازمانده‌های سال 32 بودند از کلمه «اعتصاب» استقبال نمی‌کردند؛ به همین دلیل ما بیشتر با کارکنان جوان‌تر کار را آغاز کردیم.  یکباردر پی سفر به گچساران و مذاکره با کارکنان آموزش و پرورش که آنها نیز در اعتصاب شرکت کرده بودند، اعتمادشان را به خود جلب کردیم و ذهنیت آنان را مبنی براینکه شرکت نفتی‌ها همه طاغوتی هستند، تغییر دادیم.  مناوی با اشاره به علت آغاز زندگی مخفی‌اش، خاطرنشان می‌کند: «یک روز حین سخن گفتن با اعتصاب‌کنندگان در گچساران، نیروهای نظامی رژیم تعدادی از مردم این شهر را به خاک و خون کشیدند که بعد از این حادثه، ساواک طی تلفن‌گرامی به سازمان امنیت گچساران اعلام کرد که «مناوی» با مقدار زیادی پول به گچساران آمده و کارکنان آموزش و پرورش را به اعتصاب تحریک می‌کند و ساواک از آن پس دستور دستگیری مرا صادر کرد، اما دوستانی که در مخابرات بودند مرا از این جریان آگاه کردند که در راه بازگشت به اهواز ناگهان توسط نیروهای رژیم، دستگیر و به محل باشگاه ژاندارمری در منطقه زیتون کارگری اهواز منتقل کردند.»

3 هفته پیش 01:01 - 12 بهمن 1395
پنج میلیون مستقبل

خبرگزاری یونایتدپرس در گزارشی که از ورود امام خمینی به ایران در 12 بهمن سال 1357 منتشر کرد تعداد مستقبلین در طول مسیر فرودگاه تا بهشت زهرا را چهار میلیون نفر و در بهشت زهرا نیم میلیون نفر ارزیابی کرد. رادیو کلن شمار جمعیت را پنج تا شش میلیون ذکر کرد. خبرنگاران داخلی نیز تعداد جمعیت را پنج میلیون نفر دانستند.  به نوشته روزنامه اطلاعات، ماشین حامل امام حدود ساعت 11:05 روز دوازده بهمن وارد میدان آزادی شد و در میان شور و شوق و اشتیاق شدید استقبال‌کنندگان و پس از یک بار دور زدن میدان وارد خیابان آزادی شد. ماشین امام که چند محافظ هم برای محافظت روی سقف آن نشسته بودند با طی مسافت چند کیلومتری دور میدان و در میان بارانی از گل و گلاب و نقل که بر ماشین می‌بارید و اشک‌های شوق که بر گونه‌ها جاری بود به سمت دانشگاه تهران به حرکت درآمد.

3 هفته پیش 01:01 - 12 بهمن 1395
مواجهه آب‌و‌آتش

«حاجی میرزا احمد نام، ‌قهوه‌خانه سرپوشیده ملکی سراج‌الملک را که نزدیک قراول‌خانه دروازه قدیم شمیران واقع است، اجاره کرده، ‌بالاخانه و خود قهوه‌خانه را مملو از چلیک‌های نفت کرده است. این انبار خیلی خطر دارد. چنانچه خدای‌نخواسته حریق در آنجا واقع شود، ‌معالجه‌پذیر نیست، بنابراین ‌مراتب به جناب وزیرنظام اطلاع داده شد.» این گزارشی است از وضعیت یکی از قهوه‌خانه‌های تهران که به دست امیرکبیر رسید و نخستین جرقه تاسیس مرکزی برای اطفای حریق را در ذهن امیر زد. امیر، ‌نگاهی به گزارش ‌انداخت، ‌ابروانش را درهم کشید، ‌دقایقی را به فکر کردن گذراند و بعد ‌زیر لب زمزمه کرد: «... امان از جهل! امان از طمع! این مردم، ‌به فکر خودشان هم نیستند و هیچ فکر نمی‌کنند که انبار کردن نفت، ‌آن هم در مجاورت آتش اجاق و در جایی که هر روز ده‌ها نفر به آن تردد می‌کنند و چپق و قلیان می‌کشند، ‌چقدر خطر دارد و یک جرقه چطور ممکن است تمام زندگی‌شان را خاکستر کند.»

3 هفته پیش 01:01 - 12 بهمن 1395
واکاوی

وبا- حصبه‌

3 هفته پیش 01:01 - 11 بهمن 1395
زنان و روزنامه

پیش از برقراری رژیم مشروطه روزنامه‌هایی از قبیل روزنامه علمیه دولت علیه ایران، روزنامه فارس، روزنامه فرهنگ، روزنامه اطلاع و... در داخل کشور چاپ می‌شدند. لکن در این روزنامه‌ها راجع به آزادی و عدالت، ستمگری حکومت و اوضاع نابسامان مملکت به ندرت مطالبی درج می‌شد. بنابراین نقش چندانی در بیداری افکار بر عهده نداشتند. لکن روزنامه‌هایی که در خارج از کشور انتشار می‌یافتند، تاثیر بس عظیمی در نشر افکار آزادی‌خواهی و تجددطلبی داشته‌اند. از معروف‌ترین این روزنامه‌ها «اختر» چاپ استانبول، «قانون» چاپ لندن، «حبل‌المتین» چاپ کلکته و «ثریا» و «پرورش» چاپ مصر بود. این روزنامه‌ها که به‌وسیله مسافران یا در میان محموله‌های تجار ایرانی به ایران می‌رسید، دست به‌دست می‌شد و نوشته‌های آنها در قهوه‌خانه‌ها، مساجد و دیگر مجامع عمومی از دهانی به دهان دیگر سپرده می‌شد. زنان روشنفکر و با سواد ایرانی این روزنامه‌ها را می‌خواندند و گاه حتی خودشان در آنها مطلب می‌نوشتند. این‌گونه روزنامه‌ها در بیداری زنان نقش عمده‌ای داشتند.

3 هفته پیش 01:01 - 11 بهمن 1395
آگوست پیکار؛ مخترع بلندپرواز

آگوست پیکار (۲۸ ژانویه ۱۸۸۴ - ۲۴ مارس ۱۹۶۲) در شهر بازل سوئیس متولد شد. او رکورددار تولید نخستین بالن و زیردریایی با بیشترین میزان ارتفاع‌گیری و عمق کاوی است. پیکار در موسسه تکنولوژی فدرال سوئیس (ETH) در زوریخ درس خواند و در دانشگاه آزاد بروکسل مشغول به کار شد. علاقه او به بالن‌ها و کنجکاوی در مورد سطوح فوقانی جو سبب شد تا او به طراحی گوی یا گوندولای آلومینیومی بپردازد که امکان صعود به ارتفاعات بلند را بدون نیاز به لباس ویژه تنظیم‌کننده فشار می‌داد. این طرح او از سوی یک موسسه علمی (FNRS) پشتیبانی و از نظر مالی تامین شد و سرانجام گوی به مرحله تولید رسید. یکی دیگر از اهداف آگوست پیکار برای صعود به ارتفاعات بلند اندازه‌گیری پرتوهای کیهانی بود به مثابه شواهدی تجربی برای نظریه‌های آلبرت اینشتین بود؛ او و آلبرت اینشتین در کنگره سولواری با هم آشنا شده بودند.

3 هفته پیش 01:01 - 11 بهمن 1395
پول سیاه و لقمه چرب!

مرگ ناصرالدین‌شاه نتایج ناگواری برای امین‌الضرب داشت. اندکی پس از به سلطنت رسیدن شاه جدید، امین‌السلطان صدراعظم و حامی امین‌الضرب از کار برکنار شد و عبدالحسین میرزا فرمانفرما که حسن ظنی به امین‌الضرب نداشت، به وزارت جنگ رسید که از هر لحاظ اختیارات صدراعظم را داشت. با وقوع این حوادث نه‌تنها امین‌الضرب حامی خود امین‌السلطان را از دست داد، بلکه با آغاز سلطنت مظفرالدین‌شاه، گروه جدیدی از درباریان آذربایجان راهی تهران شدند که دنبال به دست آوردن مال و منال بودند. طبق همه گزارش‌های معاصر، این گروه که سال‌ها از قدرت دور بودند، نمی‌توانستند برای ثروتمند شدن بیش از این صبر کنند مهدی‌قلی هدایت سخنی را از یکی از درباریان مظفرالدین‌شاه نقل می‌کند که: «شاه چهار سال بیشتر مجال نداد» ما چهل سال در خانه او گرسنگی خوردیم به امید امروز.» تصنیفی عمومی در شهر ساخته شد بدین مضمون که: «حالا نخوریم کی بخوریم، خوردن نبود بلعیدن بود.»

3 هفته پیش 01:01 - 11 بهمن 1395
استفاده از گلیم

گلیم مانند قالی با پشم‌های گره‌زده بافته نمی‌شود، بلکه مانند پارچه بافته می‌شود. گلیم از فرش‌های عمومی ایران است و اغلب در اتاق‌های خانواده‌های بی‌بضاعت دیده می‌شود. این فرش نیز دو نوع است. نوع فرش ایرانی که وضع باغ‌های شرقی را نمایش می‌دهد و متعلق است به قرن 17 (کلکسیون لام) اول دورویه است و ارزش آن زیادتر است و نوع دوم فقط یک رویه و کم‌بهاتر است. گلیم را برای زین‌پوش و پوشش اسبان و خورجین و غیره نیز به‌کار می‌برند.

3 هفته پیش 01:01 - 10 بهمن 1395
فتوحات خانمان‌سوز

فتح و کشورگشایی در طول تاریخ یکی از عوامل انحطاط تمدنی و به عقب رانده شدن فرهنگی ملت‌ها بوده است که از انباشت دانش و تجربه جلوگیری می‌کرد و نوعی انقطاع پیشرفت و توسعه را سبب می‌شد. ایران در چندین مرحله در طول تاریخ خود مورد هجوم اقوام و مهاجمان گوناگون قرار گرفته و این هجوم‌ها سبب شده است که بخش‌های زیادی از منابع تمدنی، فرهنگی و استحکامات خود را از دست بدهد و بار دیگر ناچار به بازسازی آنچه از دست رفته بود، شود. آنچه در ادامه می‌آید، یادداشت‌های شماری از مورخان در رابطه با همین انحطاط است.

3 هفته پیش 01:01 - 10 بهمن 1395