تاریخ و اقتصاد

انقلاب علیه دولت رانتخوار

به نظر تدا اسکاچپول، مورخ و نظریه‌پرداز ساختگرا، شاه ایران به همان مستبدی حاکمان فرانسه، روسیه و چین بود؛ ولی قوی‌تر از آنها زیرا یک ارتش کاملا مدرن و پلیس مخفی بی رحم داشت. بوروکراسی شاه بوروکراسی گسترده‌ای بود. به‌طورکلی می‌توان چنین اظهارنظر کرد که کودتای سال 1332ش. به ظهور یک دولت اقتدارگرای بوروکراتیک انجامید که نتیجه آن جدایی ساختار دولت از جامعه مدنی بود. در دوره پس از کودتا، ساختار و سیاست دولت شروع به تغییر کرد. نظام شاه در این دوره با دو سیاست عمده مشخص می‌شود: 1- تلاش نظام‌مند برای کنار گذاشتن همه طبقات از موقعیت‌های مهم سیاسی و جلوگیری از مشارکت آنها در اتخاذ تصمیم‌گیری‌های مهم اقتصادی. نتیجه این سیاست آن بود که در دوره ماقبل انقلاب، در ایران طبقه حاکم به آن معنا وجود نداشت.

1 هفته پیش 00:00 - 23 بهمن 1395
اخبار 22 بهمن 57

روزنامه اطلاعات در صفحه دوم خود در 21بهمن ماه سال 57 اخبار جالبی از اوضاع کشور در آستانه انقلاب منتشر کرده که چند نمونه آن از نظرتان می‌گذرد.

1 هفته پیش 00:00 - 23 بهمن 1395
کاربرد نظریه از دید یک استاد دانشگاه
علم تاریخ و بحران‌های اساسی

اشاره: آنچه می‌خوانید بخشی از سخنان دکتر قباد منصوربخت، استاد دانشگاه شهید بهشتی به نقل از گفت‌وگو با دایره المعارف بزرگ اسلامی است.

1 هفته پیش 00:00 - 23 بهمن 1395
مساله ملیت

از لحاظ نظری ناسیونالیسم در ایران به‌طور کامل و دربست متاثر از ایدئولوژی‌های ناسیونالیستی در غرب است. ما قبل از اینکه غربی وجود داشته باشد و ایدئولوژی ناسیونالیستی را در قالب‌های مختلف بسط و گسترش دهد، یک ایدئولوژی یا جریان اجتماعی که یک فکر و اندیشه خاص تحت‌عنوان ناسیونالیسم و مستقل از آنها مطرح کرده باشد نداریم. بنابراین به لحاظ نظری، منابع خاستگاه ناسیونالیسم ایرانی غرب است. البته عوامل متفاوتی در تغییرات ایدئولوژیک ناسیونالیسم در ایران ممکن است مداخله داشته باشند ولی عمده منشأ این تغییرات غرب است. یعنی وقتی در غرب یک روایت جدید از ناسیونالیسم تعریف می‌شود در ایران هم یک روایت جدید مطرح می‌شود. از اواسط قرن نوزدهم که در غرب به شکل شسته و رفته مساله ناسیونالیسم به استناد نظریه‌های علمی زیست‌شناسی و نژادی در قالب‌های نژادپرستانه مطرح می‌شود تا الان که ما با ناسیونالیسمی مواجه هستیم که ذیل بحث‌های پست مدرن به یک معنا ناسیونالیسم نیست، ناسیونالیسم در ایران متاثر از غرب بوده است. در غرب گرایش‌های ناسیونالیسم دوره به دوره با فضای گفتمانی آنجا مطابقت داشته است. یک زمان گرایش‌های ناسیونالیستی به اتکای علم خودش را تایید می‌کرده و به نظریه‌های زیست‌شناسی اتکا داشته است، دوره‌ای به مساله تاریخ اتکا داشته و در دوره‌ای به مساله فرهنگ. یک زمان هم به زبان و اکنون هم چون غرب در فضای پست‌مدرن بحث می‌کند ناسیونالیسم ما نیز بحث نفی هویت ملی را مطرح و یک هویت به اصطلاح التقاطی، هیبریدی یا چندترکیبی را بیان می‌کند. در هر دوره‌ای در غرب برای تعریف ملیت به یک مساله بیشتر توجه و یک روایت خاص از ناسیونالیسم ارائه شده است و چون ما از فضای گفتمان‌های موجود در غرب استفاده می‌کنیم در ایران هم شما به همان ترتیب روایت‌های ناسیونالیسم را می‌بینید. بنابراین به‌طور کلی چه از لحاظ نظری و چه از لحاظ عملی چیزی که به اسم ناسیونالیسم در ایران وجود داشته و کسانی داعیه‌اش را داشته‌اند، ناشی از توفانی است که تحت عنوان تجدد راه افتاده و ما را متاثر کرده است، اما اینکه هرکدام از این روایت‌ها به‌طور مشخص دارای چه منابع نظری خاص است و بر چه مقوله‌های هویتی دست می‌گذارد و چه طرح‌‌هایی برای ایران دارد، در این سطح از بحث مد نظر ما نیست بنابراین وارد جزئیات نمی‌شوم.

2 هفته پیش 01:01 - 21 بهمن 1395
خاطرات فردریک اوکانر کنسول انگلیس در فارس

سفرنامه‌ها و خاطرات یکی از منابع تاریخ‌نگاری محلی به‌شمار می‌رود. سفرنامه‌نویسی از دوران صفویه با ورود اروپاییان به ایران و مورد توجه قرار گرفتن ایران در سیاست‌های جهانی آن روز روندی روبه گسترش یافت. سیاحان و اروپاییان بر حسب علاقه‌مندی قدم در راه سفر گذاشته و برخی از آنان به نگارش وقایع روزمره سفر و خاطرات دوران پرفراز و نشیب سفر می‌پرداختند. محتوای سفرنامه‌ها و خاطرات این دوره مربوط به مناطق متعددی در مسیر راه ماجراجویان بود. اما در دوره قاجار در سفرنامه‌نویسی نیز دگرگونی و تحولی رخ داد. بخشی از این منابع توسط ماموران اروپایی در شهرها و مناطق مختلف حوزه ماموریتی آنان نگاشته شد. با توجه به اینکه این آثار به یک محدوده جغرافیایی و زمانی پرداخته‌اند در رده منابع محلی قرار می‌گیرند. از میان انبوه این آثار، می‌توان به خاطرات فردریک اوکانر کنسول انگلیس در فارس اشاره کرد.

2 هفته پیش 01:01 - 21 بهمن 1395
شایعه آب سمی

یک روز پس از پیروزی انقلاب این شایعه در تهران پیچید که آب لوله‌کشی مسموم شده است و موجی از نگرانی در میان مردم به وجود آمد. همان شب (شامگاه 23 بهمن 57) مهندس بازرگان به رادیو رفت و به گواه مجری یک لیوان آب نوشید و گفت: خیال مردم آسوده باشد. هیچ مسمومیتی در کار نیست و اگر باشد تا پایان این برنامه مشخص می‌شود. بازرگان نه تنها نخست‌وزیر بود که در خاطره نسل قبل به عنوان مجری پروژه لوله کشی آب تهران در اوایل دهه 30 نیز شناخته می‌شد و از این نظر سخن او حجت به شمار می‌رفت. همچنین در روزهای انقلاب برخی فروشگاه‌ها با تغییر موقت کاربری به عرضه مواد غذایی می‌‌پرداختند. این واحدهای کسب و کار به «فروشگاه‌اسلامی» مشهور شدند. در این فروشگاه‌ها مرغ به قیمت هر کیلوگرم 95 ریال عرضه می‌شد. در آن روزها حقوق روزانه یک کارگر ساده ساختمانی 750 ریال بود.

2 هفته پیش 01:01 - 21 بهمن 1395
نبرد مسلحانه مردم و حکومت

روز 21 بهمن ماه57 با آغاز درگیری مسلحانه، پرسنل انقلابی نیروی هوایی برای تسلیح مردم با گرفتن كارت پایان خدمت سربازی، یك قبضه سلاح و هفت فشنگ در اختیار آنان قرار می‌دادند. درساعت 5/ 4 بعدازظهر كلانتری تهران نو پس از پنج ساعت زد و خورد شدید بین ماموران گارد و مردم به دست حامیان انقلاب افتاد. این زد و خورد چندین كشته و مجروح در پی داشت. از این پس، كلانتری‌ها یكی پس از دیگری به دست مردم افتادند. از طرف دیگر پس از شدت گرفتن حملات مردم به كلانتری‌ها و پادگان‌ها، فرماندار نظامی تهران در همین روز ساعت منع عبور و مرور را تا ساعت 12 ظهر روز بعد افزایش داد. رژیم در تدارك یك كودتای نظامی بود. سپهبد رحیمی، فرماندار نظامی تهران و حومه، طی دستورالعملی به یگان‌های تابعه خود، از آنها خواست تا بی‌درنگ كلیه رهبران نهضت را دستگیر و با هواپیما به یكی از جزایر منتقل کنند. همراه این دستورالعمل، لیستی از اسامی صدها نفر كه باید بازداشت شوند،الصاق شده بود كه در راس آنها نام امام خمینی، آیت‌الله طالقانی و مهندس مهدی بازرگان به چشم می‌خورد. این دستورالعمل هرگز به اجرا در نیامد.

2 هفته پیش 01:01 - 21 بهمن 1395
نگاهی به تحولات بخش‌های کشاورزی و صنعت
اقتصاد ایران در آستانه پیروزی انقلاب

سمانه مصطفایی

2 هفته پیش 01:01 - 21 بهمن 1395
نهادهای سیاسی جدید در عصر ناصری

دکتر حامد عامری

2 هفته پیش 01:01 - 20 بهمن 1395
مواجهه با عقب‌ماندگی

پایان سده هجدهم و نیمه نخست سده نوزدهم در تاریخ دوران نوین ایران روزگاری ویژه بود که تا حدود بسیاری راه‌های رشد بعدی کشور معین شد. در همین روزگار بود که یکپارچگی ایران زیر سیطره دودمان قاجار انجام گرفت، مرزهای دولت در اساس معین گردید و دستگاه دولتی با گرایش آشکار به پذیرش شکل اداری اروپا پای گرفت.  در همین روزگار فشار سیاسی، نظامی و اقتصادی دولت‌های اروپا بیشتر شد و اصول سیاست خارجی که می‌توانست تمامیت ارضی و استقلال حقوقی کشور را نگاه دارد، مطرح شد و در کشور روند از هم فروپاشی نظام فئودالی و شکل‌یابی روش سرمایه‌داری که هنوز سست بود آغاز و نشانه‌های بحران‌های آشکار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی پدیدار شد. موج ناخشنودی مردم بالا گرفت، برای برخی اصلاحات تلاش‌هایی انجام و روشنگری زاده شد.

2 هفته پیش 01:01 - 20 بهمن 1395
بلانکی، روزنامه‌نگار همواره معترض

لویی آگوست بلانکی، نظریه‌پرداز و روزنامه‌نگار فرانسوی هشتم فوریه ۱۸۰۵ به دنیا آمد. بلانکی حقوق و پزشکی خواند اما به سیاست روی آورد و در انقلاب جولای ۱۸۳۰ نقشی فعال داشت. او در دوره رژیم لوی فیلیپ به حمایت از جمهوری‌خواهی پرداخت و از ‌این‌رو به حبس‌های متمادی محکوم شد. بلانکی یکی از رهبران شورش سال ۱۸۴۰ بود. او دستگیر و به مرگ محکوم شد؛ اما حکم مرگش در دادگاه به حبس ابد تخفیف یافت. بلانکی در پی انقلاب ۱۸۴۸ آزاد شد و دوباره فعالیت‌های خود را علیه نهادهای موجود از سر گرفت. او اعلام کرد که این انقلاب صرفا تغییر نام بود. خشونت جمهوری‌خواهانی که بلانکی برای تغییر حکومت بنیان نهاده بود، او را به مبارزه با جمهوری‌خواهان میانه‌روتر کشاند و در سال ۱۸۴۹ دوباره به زندان افتاد تا اینکه با عفو عمومی ۱۸۶۹ آزاد شد. بلانکی باشگاه و مجله‌ای با نام «کشور ما در خطر» را منتشر کرد. او یکی از اعضای گروهی بود که «کمون پاریس» را پدید آورد.  نوشته‌های او درباب مسائل اقتصادی و اجتماعی تحت عنوان «سوسیالیسم انتقادی» ( ۱۸۸۵) پس از مرگش منتشر شد.

2 هفته پیش 01:01 - 20 بهمن 1395
مغول‌ها شهر ولادیمیر را به آتش کشیدند

هشتم فوریه سال 1243 میلادی مغول‌ها پس از تصرف شهر ولادیمیر در روسیه آن را به آتش کشیدند. این شهر در ۱۷۶ کیلومتری شرق مسکو واقع شده است. ولادیمیر در قرن دوازدهم میلادی به اوج شکوفایی، رونق اقتصادی، تجاری و فرهنگی رسیده بود. مغول‌ها با نابودی این شهر یکی از مفصل‌های بزرگ تمدن در روسیه را از میان برداشتند و این شهر دیگر هرگز به روال رونق قبلی‌اش بازنگشت. به گفته یک مورخ حمله مغول‌ها آغاز فروپاشی تمدن شرقی و برتری یافتن غرب بود.

2 هفته پیش 01:01 - 20 بهمن 1395
حمایت مردم از همافران

در ساعات پایانی روز 20 بهمن 57 شبی پرحادثه رقم خورد. رادیو اعلام کرد فیلم ورود امام خمینی بعد از اخبار تلویزیون پخش خواهد شد. در اوایل شب عده‌ زیادی از همافران و درجه‌داران نیروی هوایی در سالن آسایشگاه جمع شدند تا تصاویر امام را از تلویزیون ببینند. ساعت 21 بود که این فیلم از تلویزیون نمایش داده شد و این امر با ابراز احساسات همافران و صلوات تعدادی از آنان همراه شد. این امر موجب اعتراض سربازان گارد جاویدان شد و خطاب به کسانی که صلوات فرستاده بودند، گفتند: «شما نان اعلیحضرت را می‌خوردید و اینجا صلوات می‌فرستید.» این امر در ابتدا به مشاجره لفظی و به مرور به زد و خورد میان حاضران انجامید. این خبر به فرماندهی نیروهای هوایی می‌رسد و با ارسال یگان‌هایی به دوشان تپه درگیری لحظه به لحظه اوج می‌گیرد و پایگاه هوایی دوشان تپه در محاصره نیروهای گارد جاویدان قرار می‌گیرد و همافران تلفات سنگینی را متحمل می‌شوند. روز بعد با آگاهی مردم ساکن در اطراف خوابگاه همافران، نیروهای مردمی و گروه‌های مسلح به یاری همافران می‌روند و جمع کثیری در اطراف جمع شدند و با فریاد الله‌اکبر از همافران حمایت کردند و در این میان برخی از مردم به داخل پادگان نفوذ کردند و با غنیمت گرفتن شماری از اسلحه‌ها در پادگان اقدام به سنگر‌بندی کردند. سرانجام نیروهای گارد مجبور به عقب‌نشینی شدند و فرمانده نیروی هوایی با بیان عقب‌نشینی گارد اعلام کرد کسانی‌که در محاصره بودند نجات داده شدند و تعدادی از سلاح‌ها پس گرفته شد اما درگیری‌ها ادامه پیدا کرد و تمام مراکز نظامی و دستگاه‌های دولتی یک به یک توسط نیروهای مردمی تسخیر شد.

2 هفته پیش 01:01 - 20 بهمن 1395
تیشه ترامپ بر ریشه تاریخ

فابیان کولر ترجمه: محمدعلی فیروزآبادی

2 هفته پیش 01:01 - 20 بهمن 1395
مدارا با رعیت‌

یک قسمت جزئی هم که ما جزو تقسیم نیاوردیم سوخت و لاوصول گردید و نوش‌جان نمودند، یا مرحوم شده بودند، حلال کردیم. کیسه‌ها خالی و خیالات نبافته ماند. من به رعیت سخت نگرفتم. به‌همان ترتیب خودم مدارا کردم و این مدارا و مهلت را هم محض خوشایند رعیت یا دیگری نکردم، فقط [برای] خشنودی خداوند و از او پاداش می‌خواهم زیرا ملک یا گوسفند یا آنکه نزد رعیت بماند برای من منفعت آنی و مالی ندارد. ملک را حضرت والا می‌گوید مال من است. پس آنچه بخرم ضرری است به خودم نموده‌ام. گوسفند به‌همین قسم، روغن او را خواهد خواست مگر پنهان کنم. ماندن نزد رعیت هم هیچ‌کدام صرفه‌ای عاید نمی‌شود. شاید باز ماموران «اتحاد اسلام» آمدند می‌گویند، بدهکار نمی‌باشیم. (سالور، ۱۳۷۴: ج۷، ۶۰/ ۵۳۵۹)

2 هفته پیش 01:01 - 19 بهمن 1395
خاطره سیاهکل

شباهنگام نوزدهم بهمن ماه سال 1349 در پی حمله گروهی از چریک‌ها به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل برگی تازه در تاریخ معاصر ورق خورد. چند تن از چریک‌ها پس از این حمله در پی سرما و بوران شدید خود را به ناحیه «گمل» رساندند و به خانه یکی از روستاییان پناه بردند. یکی از پزشکان بیمارستان لاهیجان شب واقعه سیاهکل را چنین نقل کرده است: «... من کشیک شب بیمارستان لاهیجان بودم. هنوز آن شب‌های بحرانی و حوادث حاشیه‌ای واقعه سیاهکل از خاطرم نرفته است. اولین گروه مقتولان و مجروحان پاسگاه سیاهکل که به بیمارستان آورده شدند، مرکب بود از چند ژاندارم و چند نفر از اعضای خانواده‌ای که چریک‌ها در «گمل» به خانه آنها پناه برده بودند و بی‌تدبیری‌شان سبب شده بود تا آنها را در همان شب دستگیر کنند.

2 هفته پیش 01:01 - 19 بهمن 1395
آتش‌سوزی بالتیمور

هفتم فوریه سال 1904 یک آتش‌سوزی بی‌سابقه در شهر بالتیمور آمریکا رخ داد که حدود 30 ساعت طول کشید. در اثر این آتش‌سوزی 1546 خانه ویران شد و 57 هکتار زمین در مرکز شهر آسیب دید. حدود 35 هزار نفر کار خود را از دست دادند و 8/ 3 میلیارد دلار ( به نرخ تبدیلی سال 2016) خسارت به شهروندان و ادارات دولتی وارد شد. 1231 آتش‌نشان در جریان این واقعه به کمک شهروندان و مردم رفتند. یکی از دلایل سرایت و تداوم این آتش‌سوزی این بوده که دستگاه‌های آتش‌نشانی آن زمان به‌صورت هماهنگ عمل نکرده‌اند. همچنین گروه امدادگر و آتش‌نشانی اعزامی از واشنگتن و فیلادلفیا نیز در راه تصادف کرده و دیر به محل حادثه رسیده بودند.

2 هفته پیش 01:01 - 19 بهمن 1395
انتخاب بازرگان به نخست‌وزیری

روزنامه اطلاعات روز 19 بهمن ماه سال 1357 در صفحه اول خود «رای اعتماد مردم به دولت مهدي بازرگان» را برجسته کرد. اعضاي شوراي انقلاب اسلامي روز 14 بهمن ماه همان سال مهندس بازرگان را به‌عنوان نخست وزير تعيين کردند و روز 16بهمن طی مراسمي که در آمفي‌تئاتر مدرسه علوي برگزار شد، حکم نخست وزيري به او اعطا شد. اين مراسم ساعت 5:30 بعد از ظهر با حضور جمع زيادي از خبرنگاران داخلي و خارجي با سخنان امام(ره) آغاز شد. امام در بخشي از سخنان خود تاکيد کردند که انتخاب مهندس بازرگان به پيشنهاد و نظر شوراي انقلاب بوده است. عین سخنان رهبر انقلاب از این قرار بود: «ايشان وزراي خود را تعيين می‌کنند و به ما معرفي می‌کنند تا شوراي انقلاب ما که پيشنهادش و نظرش اين بود که ايشان رئيس دولت باشد وزراي‌شان را بررسي می‌کنند و ان‌شاءالله مسائل به‌طور سهل و خوبي انجام بگيرد.» امام سپس تلويحا بختيار را از مخالفت با دولت موقت برحذر داشتند. پس از پايان سخنان امام، حجت الاسلام هاشمي رفسنجاني متن فرمان نخست وزيري بازرگان را قرائت کرد. هاشمی‌رفسنجانی در خاطراتش ضمن توضیح روند شکل‌گیری شورای انقلاب و انتخاب مهندس بازرگان نوشته است، «علت آن (انتخاب به‌عنوان قرائت‌کننده متن حکم نخست‌وزیری) را نمی‌دانم؛ چون اصلا در این فکرها نبودیم. اصلا در آن روزها این فکرها مطرح نبود که چه کسی بخواند یا نخواند. در مدرسه بودیم که حاج احمد آقا آمدند و گفتند: امام می‌گویند شما این را بخوانید. من گفتم: هنوز متن را ندیده‌ام. متن را آورد و من نگاه کردم و بعد برای خواندن بالا رفتم. خود ایشان تصمیم گرفته بودند.»

2 هفته پیش 01:01 - 19 بهمن 1395
از واقعیت تا روایت

دنیای اقتصاد: مدرسه دارالفنون در سوم بهمن ماه میزبان نشست «امیرکبیر و سنت کشورداری ایرانی» از سلسله نشست‌های گفتمان علمی-پژوهشی مبارزه با فساد بود و تلاش شد از دو وجه تاریخی و جامعه‌شناسانه با محوریت عصر قاجار، وضعیت مبارزه با فساد مورد بررسی قرار گیرد. در این نشست دکتر محمدامین قانعی راد، دکتر قباد منصور بخت و دکتر داریوش رحمانیان به بیان دیدگاه‌های خود در رابطه با سیر تاریخی مبارزه با فساد پرداختند. بخش نخست گزارش این نشست روز گذشته در روزنامه «دنیای اقتصاد» به چاپ رسید و آنچه در ادامه آورده می‌شود، بخش دوم از سخنان دکتر منصور بخت به انضمام سخنرانی دکتر داریوش رحمانیان در نشست است.

2 هفته پیش 01:01 - 19 بهمن 1395
زادروز ناشر «مینگ پائو»

جین یونگ، نویسنده و ناشر چینی 6 فوریه 1924 ( ۱۷ بهمن ۱۳۰۲) در شهر های‌نینگ، چین به دنیا آمد. جین یونگ در سال 1959 روزنامه مینگ پائو را در هنگ کنگ بنیان‌گذاری کرد که از مشهورترین روزنامه‌های چینی است. در حال حاضر دو نشریه به نام مینگ پائو ونکوور، و مینگ پائو تورنتو نیز به زبان انگلیسی در آمریکای شمالی منتشر می‌شود که علاوه بر نشر اخبار و تحلیل‌های مرتبط با وقایع روز به معرفی فرهنگ و اقتصاد چین نیز می‌پردازند.

2 هفته پیش 01:01 - 18 بهمن 1395