تاریخ و اقتصاد

تاریخ در قاب تصویر

دنیای اقتصاد: روز 24 آذر نزد اهالی دانش تاریخ و علاقه‌مندان به این رشته روز عکس تاریخی لقب گرفته است. این نامگذاری به مناسبت چاپ نخستین عکسی که تاریخ‌گذاری شده است، صورت گرفته و به همین مناسبت در سال‌های مختلف برنامه‌های متفاوتی به منظور بزرگداشت این روز و بررسی ضرورت و اهمیت عکس در تاریخ‌نگاری برگزار شده است. امسال نیز کمیسیون ملی یونسکو، برنامه‌ای را به مناسبت گرامیداشت این روز برگزار کرد که طی آن شماری از پژوهشگران تاریخ عکس به سخنرانی پرداختند.

11 ماه پیش 01:00 - 01 دی 1395
گفته‌ها

در تاریخ دهم ماه ژوئن (1475م.) از تبریز حركت كردیم و به اردوگاه اوزون حسن رفتیم. چادرهای خود را در محل‌های تعیین شده نصب كردیم، و روزهای متوالی در این محل به‌سر بردیم تا اینكه كم‌كم سبزه‌ها و علف‌های این نقطه به اتمام رسید. آنگاه این محل را ترك گفتیم و پانزده میل مطابق مقیاس ما طی طریق كردیم، و در جای دیگری توقف نمودیم، و در این محل تا تاریخ بیست و هفتم ماه ژوئن باقی ماندیم، و در این تاریخ شاه از ما خداحافظی كرد. در اثنای آخرین روزهایی كه با شاه بودیم گاه‌گاهی به حضورش احضار می‌شدیم، ولی این ملاقات‌ها برای امر مهمی نبود، و بعضی مواقع نیز هدایای خوردنی دریافت می‌كردیم.

11 ماه پیش 01:00 - 30 آذر 1395
ضرابخانه‌ها و گردش پول در ایران

اگرچه شاهان ایران ضرابخانه‌هایی برای ضرب سکه‌های طلا و نقره برپا می‌کردند، اما آنها نظارت کاملی بر این ضرابخانه‌ها نداشتند. اداره ضرابخانه‌های سلطنتی به‌طور معمول به واسطه‌ها واگذار می‌شد و درجات نظارت حاکم بر آنها متفاوت بود. تا زمان تاسیس یک ضرابخانه ملی در سال ۱۸۷۷، وزن و عیار سکه‌ها بیشتر از آنکه تابع یک قاعده ملی باشد، تابع عوامل محلی بود. شاهان به حاکمان اختیار داده بودند که سکه مسی نشان‌دار ضرب کنند، سکه‌هایی که ارزش آنها به‌طور کلی بیشتر از ارزش فلزی بود که در آن به‌کار رفته بود. دولت در حقیقت ضمانت کرده بود که در زمان‌ها و مکان‌های محدودی، ارزش آنها برابر با سکه‌های نابی باشد که ارزش‌شان برابر با میزان فلز به‌کار رفته در آنها است.

11 ماه پیش 01:00 - 30 آذر 1395
اصلاحات سیاسی امیرکبیر

دکتر حامد عامری

11 ماه پیش 01:00 - 30 آذر 1395
پس‌گرفتن اراضی متصرفه

اواخر آذرماه سال 1358 رئيس بنياد مسكن انقلاب اسلامي (آيت‌الله خسروشاهي) اعلام كرد كه از آن پس «بانك مسكن» امور زمين و خانه را برعهده خواهد داشت و همه خانه‌ها و اراضي متصرفه پس از انقلاب پس گرفته خواهد شد. او تاكيد کرد كه متجاوزان به اراضي دولت و مردم و متصرفان منازل چنانچه داوطلبانه خود را معرفي نكنند، شناسایي و به دادگاه‌هاي انقلاب تسليم خواهند شد. وي گفته بود كه وجود بيش از حد بنگاه معاملات مستغلات باعث گراني مسكن و نيز جعل سند و تقلبات ديگر از جمله تصرف عدواني مال غير و اراضي دولت خواهد شد و واسطه‌گري مستغلات نياز به ضابطه دارد.

11 ماه پیش 01:00 - 30 آذر 1395
تکنوکرات آینده اندیش

آیت وکیلیان- روزنامه‌نگار: در ابتدا شاید این‌گونه به نظر برسد که صنعتی شدن یا تثبیت صنعت در ایران گزاره‌ای ناهمگون و متناقض است. اما با ارزیابی و تحلیل تاریخ جدید ایران می‌توان به این رهیافت رسید که رگه‌هایی از صنعتی شدن و مناسبات اقتصادی مدرن در کشور وجود داشته است. اگرچه تکنوکراسی به معنای سلطه «تکنوکرات ها» در تمامی سطوح تصمیم‌گیری در ایران با سابقه طولانی سلطه حکومت‌گران اقتدارگرا، مفهومی مبهم به نظر می‌رسد اما واقعیت این است در دوره‌ای که کمتر ابعاد آن شناخته شده است این سلطه وجود داشته است. نکته جالب توجه در اعتقادات این تکنوکرات‌ها روح میهن‌پرستی آنان بوده است، فارغ از اینکه برنامه‌های آنها بر بنیاد تقویت اقتصاد ملی تدوین شده بود. کتاب «تکنوکراسی و سیاست‌گذاری اقتصاد در ایران» نوشته علی‌اصغر سعیدی و روایت دکتر رضا نیازمند ـ تاریخ زنده صنعتی شدن ایران ـ از زندگی خود و همچنین زندگی مدیریتی و صنعت گستری در دوران پهلوی دوم است که بخشی از آن به دوره کوتاه سلطه تکنوکراسی بر توسعه صنعتی ایران در دهه 1340 شمسی برمی‌گردد.

11 ماه پیش 01:00 - 30 آذر 1395
گفته‌ها

زنان در دوره ساسانیان از حقوق و امتیازات اجتماعی کمتری نسبت به مردان برخوردار بودند. خانه‌داری و مادرشدن و تربیت فرزندان برای زنان تاکید می‌شده است. در «گاهان» در زمینه نقش زن در زندگی اجتماعی آمده است: «وی یکی از افراد گروه اجتماعی است و نقش خاص خود را باید چونان دختر و همسر و مادر، در خانواده ایفا ‌کند. در اینجا زن سهم طبیعی و زیستی زایمان و پرورش نوزاد را بر عهده دارد که موجب دوام جامعه و بقای نسل و نوع بشر است.» گذشته از نوشته‌های مذهبی، در متون پهلوی نیز آمده است که زادن و پرورش نوزاد برعهده زن و تامین خوراک مادر و کودکان عمدتا بر دوش مرد است. خانه‌نشینی تدریجی زن‌ها که بر اثر شرایط اجتماعی، نیز تقویت می‌شد سبب شد تا کار مردها با ارزش‌تر از کار زن‌ها جلوه کند و مردها با هوش‌تر از زن‌ها تصور شوند و در نتیجه مقام اجتماعی زن تنزل یابد. به‌طور کلی از کتاب‌های پهلوی برمی‌آید که اعتبار جنس مذکر و اقتدار قدیمی پدران در جامعه عتیق هند و اروپاییان چنان اثری در امپراتوری ساسانی برجای گذاشت که پسر زاده شدن امتیازی برای فرد بود. انسان مذکر هم از حرمت و مزایای حقوقی بسیاری برخوردار می‌شدو هم مسوولیت تامین معاش زن و فرزندان را برعهده داشت. زن بیوه در این عصر مظهر بی‌پناهی و رنجوری بود و فقط زن کوشا و هوشیار با سود جستن از حق تملک و دارایی و کار، می‌توانست جایگاه ارجمند و بلندی در جامعه بیابد.

11 ماه پیش 01:01 - 29 آذر 1395
دو قنات حیرت‌انگیز

به مجرای تونلی شکلی که در زیرزمین کنده می‌شود تا آب در آن جریان یابد کاریز یا قنات می‌گویند. دانش ساخت قنات طی هزاره دوم پیش از میلاد در مناطق خشک کوهستانی ایران گسترش یافت و به کشاورزان این مناطق اجازه داد تا بتوانند در دوره‌های طولانی خشکی که آب سطحی پیدا نمی‌شود به کشت و زرع بپردازند. بنا به آمار در سال ۱۳۸۹ تعداد قنات‌های فعال در ایران ۳۶ هزار و ۳۰۰ رشته بوده و مجموع طول کوره‌های قنات ۲۱ هزار و ۷۸۰۰ کیلومتر و مجموع طول میله‌های قنات ۱۵۸ هزار و ۲۶۸ کیلومتر تخمین زده شده است. قنات زارچ با قدمت بین ۲ تا ۳هزار سال و با ۷۱ کیلومتر طول به‌عنوان یکی از طولانی‌ترین قنات‌های ایران شناخته می‌شود.

11 ماه پیش 01:01 - 29 آذر 1395
کشاورزی در ایران قجری

با اینکه کشاورزی بخش اصلی اقتصاد ایران در قرن نوزدهم میلادی بوده است، ولی هنوز آگاهی اندکی درباره آن وجود دارد. مورخان در هنگام قلم‌فرسایی درباره تاریخ اقتصادی یا اجتماعی عصر قاجار به ندرت به اهمیت واقعی مقوله کشاورزی توجه کرده‌اند و تا کنون مطالعات جامعی در باب تاریخ کشاورزی در ایران به انجام نرسیده است. اما ویلم فلور در کتاب کشاورزی در ایران قاجاری، وضعیت کشاورزی قرن نوزدهمی ایران را به کمک تحقیقات گسترده‌ای براساس مدارک منتشرنشده شرح داده است. پژوهش فلور روش‌های مختلف کشاورزی را در زمینه‌هایی همچون آبیاری و بذرافشانی، پرورش حیوانات اهلی، و طیف محصولات زراعی گوناگون از گندم و جو و برنج گرفته تا محصولات تجاری‌تری مانند تنباکو و تریاک پوشش می‌دهد. فلور همچنین درباره روش‌های ماهیگیری و جنگلبانی، یعنی مقولاتی که تا کنون کمتر به آنها پرداخته شده است، تحقیق کرده است.

11 ماه پیش 01:01 - 29 آذر 1395
احتکار دارو

در 29 آذرماه سال 1320 روزنامه اطلاعات مقاله‌ای از دکتر غ.جزایری منتشر کرده بود که در آن به نقد عملکرد دلالان دارو اشاره شده است. این افراد با احتکار دارو با جان مردم بازی می‌کنند. روزنامه ضمن چاپ یادداشت این پزشک، اشاره می‌کند که اولیای بیمار برای نیاز عاجل مریض خود به آن دارو و انحصاری بودن آن در دست دلالان ناچار هستند، به هر میزان که محتکرین دارو را قیمت‌گذاری کرده‌اند آن را خریداری کنند. این درحالی بود که وزارت بهداری داروها را به قیمت تمام شده به داروفروشان عرضه می‌کرد. نویسنده یادداشت اگرچه این اقدام را برای کاهش قیمت دارو بسیار موثر دانسته است اما عدم نظارت بر چگونگی توزیع و عملکرد دلالان را از دلایل عمده این وضعیت ارزیابی می‌کند. راهکاری که وی برای جلوگیری از چنین وضعیتی پیشنهاد می‌کند، عرضه دارو به‌وسیله دولت در مناطق مشخص بود. به‌ویژه به منظور بهبود خدمت‌رسانی به مردم، توصیه کرده بود که در بیمارستان‌های دولتی داروخانه‌هایی تاسیس شود تا مردم بتوانند داروهای مورد نیازشان را به قیمت واقعی آن تهیه کنند.

11 ماه پیش 01:01 - 29 آذر 1395
پرواز اولین پرنده موتوردار

در 17 دسامبر سال 1903 میلادی اولین هواپیمای موتوردار جهان در چهار مایلی کیتی هاک در کارولینای شمالی به پرواز درآمد. این پرواز در حالی انجام می‌شد که برادران رایت (ارویل و ویلبر) سال‌ها با این رویا آزمایش‌های متعددی صورت داده بودند اما هیچ‌یک منجر به نتیجه نشده بود. آنها پیش‌تر تنها توانسته بودند هواپیمای بی‌موتور را نیرو داده و به سرعت در فضا به پرواز درآورند. اما این نخستین‌ بار بود که بشر می‌توانست یک ماشین سنگین، با قابلیت حمل انسان و پرواز کنترل شده به وسیله او را در آسمان به‌طور موفق آزمایش کند.

11 ماه پیش 01:01 - 29 آذر 1395
اتوبوسرانی صاحب آیین‌نامه شد

روزنامه اطلاعات در تاریخ بیست و هفتم آذر ماه سال 1320 از تصویب آیین‌نامه مربوط به طرز وصول عوارض اتوبوسرانی شهر تهران در دوازده ماده خبر داد. این آیین‌نامه در جلسه انجمن شهرداری تهران به تصویب رسیده بود و هدف از آن جلوگیری از تماس مداوم ماموران با صاحبان اتوبوس و مردم بود به‌گونه‌ای که درآمد شهرداری از اتوبوسرانی به‌طور ماهانه وصول شود و شهرداری مجبور نباشد ماموران خود را برای بازرسی میزان مصرف بلیت‌ها در سر هرکوی و برزن قرار دهد. برخی از اعضای انجمن شهرداری در این جلسه خواهان تشکیل شرکتی با دست‌کم 20 میلیون ریال سرمایه شده‌ بودند تا از این طریق امور اتوبوسرانی و حمل‌ونقل شهر سامان داده شود.

11 ماه پیش 01:01 - 29 آذر 1395
ایبوکا، صنعتگر رویابین

ماسارو ایبوکا، صنعتگر ژاپنی و موسس شرکت «سونی» 19 دسامبر 1997 در 89 سالگی درگذشت. او در سال ۱۹۳۳ از دانشگاه «واسدا» در رشته مهندسی فارغ‌التحصیل شد و به تحقیق در زمینه الکترونیک پرداخت. جنگ جهانی دوم چند سالی کار و برنامه‌های صنعتی او را به تعویق انداخت تا اینکه پس از جنگ همراه با همکار و دوست قدیمی‌اش، آکیو موریتا، شرکت سونی را بنیان گذاشتند. ایبوکا فردی عملگرا بود که توانایی بالایی در پیش‌بینی این مورد داشت که کدام تکنولوژی‌ها می‌توانند در زندگی روزمره مردم بیشتر کاربرد داشته باشند. او با روحیه الهام‌بخش خود از نظر ابداع و ابتکار مهندسان شرکت خود را به سویی سوق می‌داد تا به فراتر از توانایی‌هایشان فکر کنند.

11 ماه پیش 01:01 - 29 آذر 1395
ثروت چهارهزار ساله

دکتر بیژن لطیف

11 ماه پیش 01:01 - 29 آذر 1395
اصلاحات ارتش ایران در دوره ناصری

امیرکبیر آغازگر جریان اصلاحات در ایران نبود. برای مثال آغامحمدخان قاجار از افسران و سربازانی که در جنگ‌ها به ایران پناهنده می‌شدند، برای انجام اصلاحات در قشون استفاده می‌کرد. بعد از وی نیز به‌صورت پراکنده اقداماتی به‌ویژه از سوی عباس میرزا انجام شد، اما با تلاش و پیگیری امیرکبیر نوعی پیوستگی و تمرکز در این اصلاحات پدید آمد. امیرکبیر با دغدغه اصلاح از داوودخان که مترجم و تحصیلکرده اروپا بود، می‌خواهد از معلمان غیرانگلیسی و غیر روسی برای تدریس در دارالفنون به ایران دعوت کند.  در مرحله نخست معلمانی از اتریش به ایران دعوت شدند که تعدادی از این افراد در زمان امیرکبیر وارد ایران می‌شوند و برخی نیز پس از عزل وی پا به ایران می‌گذارند. کرشیش معلم توپخانه است، گومنز معلم پیاده نظام و تاکتیک است و نمیرو معلم سواره‌نظام است. به توصیه انگلیسی‌ها افرادی را نیز از ایتالیا دعوت می‌کند با این شرط که آنها بتوانند منشأ اثر باشند با آنها قرارداد خواهند بست.

11 ماه پیش 01:00 - 28 آذر 1395
روز تاریخی کانال سوئز

عملیات حفاری کانال سوئز 17 دسامبر سال 1969 به پایان رسید. کانال سوئز با طولی بالغ بر ۱۹۲ کیلومتر ارتباط بین دریای مدیترانه و دریای سرخ را فراهم می‌کند. ساخت این کانال یک دهه به درازا کشید. نشانه‌هایی وجود دارد که قدمت اندیشه احداث چنین کانالی را به زمان‌های دورتر و دوره هخامنشی می‌رساند. طبق الواح به دست آمده، داریوش بزرگ هخامنشی قصد داشت بخش‌های شرقی و غربی امپراتوری عظیمش را از طریق یک آبراه به هم پیوند دهد. وی بدین منظور در اواخر قرن ششم پیش از میلاد و پس از تحقیقات فراوان دستور احداث کانالی در منطقه سوئز را صادر کرد که پس از حدود 10 سال به سرانجام رسید. البته کانال امروزی تفاوت‌هایی با کانال زمان داریوش دارد. به‌طور مثال برخلاف کانال امروزی که به‌طور مستقیم دریای مدیترانه را به دریای سرخ متصل می‌کند، کانال قدیمی از شهر «زقازیق» (بوباستیس قدیم) و رود نیل آغاز و به دریای سرخ منتهی می‌شد. در لوح گلی به دست آمده سخنان داریوش شاه به شرح زیر آمده است: داریوش شاه گوید من پارسی هستم. مصر را از پارس گرفتم. این جوی (کانال) را دادم، از رودی به نام نیل که در مصر جاری است تا دریایی که از پارس می‌رود. پس از آنکه این جوی به همان‌گونه‌ای که فرمان داده بودم کنده شد، کشتی‌ها از مصر از میان این جوی به‌سوی پارس می‌رفتند. همان‌گونه که مرا میل و کام بود.

11 ماه پیش 01:00 - 28 آذر 1395
اوضاع توپخانه ایران در عهد عباس میرزا

به درستی معلوم نیست كه توپخانه از چه دوره‌ای در ایران معمول شده، اما به موجب اطلاعاتی كه توانستم به‌دست بیاورم چنین به نظر می‌آید كه مدت زمانی پس از آنكه عثمانی‌ها صاحب این سلاح شدند استفاده از آن در ایران مرسوم شده است. در ایران مانند تركیه این سلاح برای مدت مدیدی به‌طور ناقص مورد استفاده قرار می‌گرفته است از این‌رو چندان خوفناك نبوده، زیرا علاوه بر سنگینی زیاد كه موجب عدم تحرك آن می‌شده، طرز به كار بردن آن را هم به‌طور دقیق نمی‌دانستند و در نتیجه خیلی به ندرت در عملیات مورد استفاده قرار می‌گرفته است. به نظر من توپخانه در زمان سلطنت نادر شاه به ایران وارد شده است. نادر پس از آنكه چند افسر فرانسوی توپچی را به خدمت گرفت بلافاصله دستور ریختن چند عراده توپ به شكل توپ‌های اروپایی و به اندازه‌های مختلف را داد. بدون شك یكی از علل موفقیت‌های او در جنگ‌ها همین كثرت تعداد توپ‌ها بوده است. نادر به قدری به كاربرد توپخانه معتقد بود كه همیشه در لشکركشی‌ها تعداد زیادی عراده توپ همراه می‌برد. هنوز چند عراده توپ كه در زمان سلطنت نادر ریخته شده، موجود است ولی از آنجا كه قابلیت توپ‌هایی را كه امروز متداول است، ندارند آنها را در شهرهایی مانند ایروان، عباس‌آباد، تبریز، تهران، اصفهان، بندر بوشهر و دیگر شهرها كه طرز ساختمان حصارهایشان برای به كار بردن این سلاح مناسب است، قرار داده‌اند.

11 ماه پیش 01:00 - 28 آذر 1395
الغای قراردادهای نفتی

مجلس شورای ملی همواره نسبت به ضررهای وارد آمده از تجدید امتیاز دارسی (1312 شمسی) به دولت ایران ناراضی بود. عملیات استخراج نفت در نخستین سال‌های پس از موافقت‌نامه 1312 روند عادی خود را طی می‌کرد، اما پس از پایان یافتن دوره رکود اقتصادی جهان، سیل تقاضای جهانی به سمت فرآورده‌های نفتی سرازیر شد و در پی آن، حجم عملیات شرکت نفت بریتانیا و ایران رو به گسترش نهاد. این جریان، اختلاف نظرهایی را بر سر واحد سنجش در محاسبات حق‌الامتیاز و میزان درآمدها بین شرکت و دولت ایران پدید آورد. مجلس از شاه خواست که در جریان گسترش عملیات نفتی، خواهان افزایش درآمد نفتی شود. او نیز طی نامه‌ای به طرف بریتانیایی، سرجان کدمن، موضوع را متذکر شد.

11 ماه پیش 03:01 - 27 آذر 1395
تاریخ پول در ایران

من پیش از این نیز موقعیت پولی ایران را در مقالات مختلف و حتی یک کتاب دیگر بررسی کرده بودم. در عین حال کتابی هم با عنوان «اقتصاد در ایران عهد صفوی» منتشر کرده‌ام که تحلیلی از نظام صفوی ارائه می‌دهد؛ به علاوه مقاله‌ای که به همراه پت کلاوسن با عنوان «جست‌وجوی صفویان برای طلا و نقره» نوشته‌ام. گذشته از اینها، مقاله‌ای دارم در رابطه با نظام پولی عهد صفوی که مبتنی بر سه‌گونه فلز بود. این مقاله را در میزگرد «صفویان» که سال ۱۹۹۹ در ادینبورگ برگزار شد، ارائه کردم. همین‌طور نیز مقاله‌ای تحلیلی درباره نظام پولی قاجار داشته‌ام که سال ۱۹۹۸ در انجمن مطالعات خاورمیانه (مسا) ارائه شد.

11 ماه پیش 03:01 - 27 آذر 1395
بوستون تی پارتی!

15 دسامبر سال 1774 مهاجران انگلیسی بندر بوستون به نشانه اعتراض به مالیات تازه بر چای وارداتی 300 صندوق چای را به دریا ریختند كه در تاریخ به «بوستون تی‌پارتی» معروف شده و آغاز انقلاب استقلال آمریكا به‌شمار می‌رود.

11 ماه پیش 03:01 - 27 آذر 1395